بیش از 15 سال است که بحث چالش برانگیز راه‌اندازی مهدکودک‌ها در زندان با حواشی زیادی رو به رو بوده است و فقط از زمانی به زمانی دیگر موکول شده است. اما حالا دوسالی است که موضوع جدی تر گرفته شده و مسئولان می گویند زندان هایی که بیش از ده کودک زیر دوسال دارند می توانند مهد کودک هم داشته باشند.
راه‌اندازی مهدکودک در زندان همواره با بازخوردهای متفاوتی رو به رو بوده است و صاحب‌نظران نسبت به آن از خود واکنش نشان داده‌اند چراکه در ایجاد این مهد در فضایی از زندان باید دقت شود که فرزندان احساس نکنند در محیط غیر طبیعی و ویژه هستند. از سوی دیگر، دوری از فرزندان نیز مزید بر علت است و ممکن است که سبب تشدید آسیب روحی در مادران زندانی و کودکان شود. از این رو نمی‌توان نیاز عاطفی آنها را کتمان کرد، این در حالی است که شیرخواران در جرم مادرشان نقشی نداشته و از بدو تولد به مهر مادری وابسته‌اند. بنابراین مادران زندانی در انتظار احداث مهدکودک هستند تا با فرزندان خود زندگی کنند.
به گفته محمد نفریه، مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور هر زندانی که بیش از ۱۰ تا ۱۵ کودک داشته باشد می‌تواند مجوز احداث مهدکودک را از سازمان بهزیستی دریافت کند، اما با وجود مشکلات حراستی و حفاظتی در زندانها ساخت مهدکودک‌ها و شیرخوارگاه‌ها در کنار زندانها تحقق نیافته است و در حال حاضر فقط در دو زندان این اتفاق افتاده است.
این در حالی است که در ايران بر اساس تبصره ماده 65 آيين‌نامه اجرايی سازمان زندانها و اقدامات تامينی و تربيتی كشور مصوب 1380 زندانيان زن میتوانند اطفال خود را تا دو سال تمام به همراه داشته باشند.
تاثیرات روحی و روانی بر کودکان زندان
آمار‌ها نشان می‌دهد بیش از ده‌ها کودک در زندان‌های مختلف کشور حضور دارند. کودکان زندان در صورت نبود چتر حمایتی از جانب والدین خود معلوم نیست چه آینده ای در انتظارشان باشد، چرا که در سنین حساسی هستند و کوچک‌ترین خللی در رشد عاطفی آنها تبدیل به پیامدهای ناگواری در بزرگسالی می‌شود.
بر اساس مطالعات انجام شده در سال 1382 هم 33درصد کودکان زندان دارای مشکلات روانی بودند و آثاری از مشکلات گفتاری در میان آنها وجود داشت. همچنین یک سوم این کودکان از اختلالات روانی خفیف تا شدید رنج می‌‌بردند. علاوه بر این بیماری‌‌های عفونی مانند عفونت ادراری نیز در میان کودکان زندان شایع بوده و در 13درصد از آنها علائمی از کودک آزاری مشاهده شده است.
البته این مساله نیاز به بررسی همه جانبه دارد و باید به صورت دقیق کارشناسی شود، اما با ساخت شیرخوارگاه‌ها و مهدکودک‌ها کنار زندانها می‌توان از تبعات محیط داخلی زندانها دوری کرد و با بسترسازی مناسب و هدایت کودکان، آنها را در مجرای زندگی صحیح قرار داد.
حضور 2600 کودک در مراکزبهزیستی
مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور درباره آمار کودکانی که به واسطه زندانی بودن والدینشان درزندان هستند می گوید: «در حال حاضر از حدود 10هزار کودک حاضر در مراکز بهزیستی (شبه خانواده و شیرخوارگاه ها) 2600 کودک به دلیل زندانی بودن والدین خود در این مراکز حاضر هستند. این در حالی است که آمار و ارقامی از تعداد کودکان حاضر در زندانها به علت زندانی بودن والدینشان در دسترس سازمان بهزیستی نیست.»
یک وکیل دادگستری درباره احداث مهدکودک در زندانها می‌گوید: «بر اساس آیین نامه سازمان زندانها اطفالی که متعلق به زنان زندانی هستند باید در شرایطی نگهداری شوند که از مزایای مادرشان بهره مند باشند، یعنی شیر مادر بخورند و نگهداری مادر شامل حال آنها شود.
اجرای این آیین نامه و راه‌اندازی مهدکودک در زندانها امتیازاتی را به فرزندان زنان زندانی می‌دهد که بسیار مفید است، راه‌اندازی مهدکودک در زندانها برای رفاه حال مادران زندانی و فرزندانشان ضروری است و اگر تاکنون برخی زندانها امکان راه‌اندازی مهدکودک را نداشته اند یا این تسهیلات را ارائه نمی‌کنند، آسیب به کودکان وارد شده است.»
این وکیل پایه یک دادگستری تاکید می‌کند: «ما در برخی موارد مانند راه اندازی مهدکودک در زندانها فقط توصیه می‌کنیم. به عبارت دیگر گفته می‌شود که این کار را انجام دهید بهتر است یا آن را انجام ندهید بهتر است، در حالی که باید قوانین به شکلی باشند که اگر فلان اقدام انجام شود یا نشود، فلان مجازات را در پی داشته باشد. او ادامه می‌دهد: «رسیدگی به قوانین به این طریق یعنی داشتن ضمانت اجرا و این گونه است که قوانین قوت و قدرت پیدا می‌کنند.»
فاطمه دانشور فعال اجتماعی نیز در این رابطه معتقد است: «طبق قانون کودکان تا دوسالگی باید در کنار مادرانشان باشند، اما شرایط حاکم در زندان برای کودکان آسیب‌زاست. کودکان بهتر است حداقل ساعت‌هایی را دور از محیط زندان سر کنند. حتی برای اقامت شبانه بهتر است ترتیبی در زندانها اتخاد شود که مادر و کودک جدا از بند زنان باشند.»
دانشور تاکید می‌کند: «من مدافع ایجاد و ساخت مهدکودک در زندانها هستم و کاملاً از این موضوع دفاع می‌کنم. چرا که آن را جزو ضروریات زندانها می‌دانم. ضروریاتی که هم خیرین میتوانند در آن ورود پیدا کنند، هم قوه قضاییه باید در این خصوص تصمیم بگیرد و آن را اجرایی کند.»
این فعال اجتماعی در ادامه بیان می‌کند:«محیط فیزیکی زندان به‌لحاظ نور، ابعاد پنجره‌ها و کلاً فضای فیزیکی دلچسب و شادی برای کودک نیست. از آنجا که فضا مانند خاطره در ذهن کودک باقی می‌ماند، نیاز است حداقل برای ساعاتی کودکان از این محیط بی‌نشاط جدا شوند.»
بیشتر بخوانید : پدوفیل ها چه کسانی هستند؟ / قربانیان کوچک تجاوز
هیچ تصوری از محیط خارج از زندان ندارند
در این سال‌ها بر طبق آیین‌نامه سازمان زندانها، کودک صرفاً تا 2 سالگی اجازه ماندن در زندان را داشت و پس از آن باید به بهزیستی یا خانواده سپرده می‌شد. با این وجود گزارش انجمن دفاع از حقوق زندانیان در سال 86 نشان داد که علی‌رغم این آیین‌نامه، بسیاری از کودکان تا 6 سالگی به همراه مادران خود در زندان می‌مانند و طی این سال‌ها از حداقل حقوق خود محروم می‌شوند؛ تا جایی‌که برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که این کودکان هیچ تصوری از خیابان و محیط خارج از زندان ندارند.
در همین سال توافقی بین سازمان بهزیستی و سازمان زندانها صورت گرفت که براساس آن قرار بود بچه‌های زیر 7 سال که در بند زنان در کنار مادرانشان نگهداری می‌شدند، به بهزیستی سپرده شوند و پس از آزادی همیشگی مادر، کودک مجدداً در اختیار خانواده قرار بگیرد. براساس این توافق، دیگر کودکان 2 سال به بالا حق ماندن در زندان را نداشتند، اما این توافق‌نامه نیز به صورت محدود اجرایی شد و اما در بسیاری از زندان ها هم این موارد اجرایی نمی شود.
استاندارد‌سازي شرط اول بهزيستي
پیش از این هم نفريه در پاسخ به اين سؤال كه حساسيت‌هاي بهزيستي در صدور مجوزها براي چيست، گفته است: «تلاش بهزيستي در رابطه با اين موضوع است كه حداقل استانداردها بايد رعايت شود، محيط مناسب كودكان باشد، رفت‌وآمد مادر راحت باشد، كارشناسان و مربي‌ها دوره‌ديده و مهارت داشته باشند. در اين رابطه اين اواخر سازمان‌هاي مردم نهاد حامي زندانيان با سازمان زندانها در زمينه استاندارد‌سازي و رعايت اولويت‌ها به توافق رسيده و در اين امر ياري‌رساني و خدمات لازم را ارائه مي‌دهند.
در استان تهران نيز يك سازمان مردم نهاد معرفي شده و از سوي سازمان زندانها مجوز فعاليت گرفته تا مهدكودك در سازمان زندانها بسازد. آموزش‌هاي لازم توسط سازمان زندانها به مسئولان داده مي‌شود تا در كوتاه‌ترين مدت اقدامات لازم صورت پذيرد. اصل هزينه به‌عهده سازمان زندان‌هاست. فقط هزينه آموزش به‌عهده ماست و هزينه اندكي كه به‌عنوان كمك براي تجهيزات اختصاص داده مي‌شود. زندان زنان در جنوب تهران در اولويت قرار دارد و در دست اقدام است.»