عبدالرحیم 35 ساله اهل فاریاب در شمال افغانستان یکی از این مهاجران که به همراه چند تن دیگر اخیرا به‌صورت غیرقانونی وارد وان شده است. او می گوید:« مهاجران در ایران تحت فشار هستند. درحالی‌که شرایط کنونی افغانستان بسیار دشوار است. هیچ کس نمی‌تواند فشار ایران بر افغانهای مقیم این کشور را انکار کند. واقعا زیر شکنجه زندگی می‌کنند. حتی به خانواده‌ها و زنان ظلم و حقوق بشر پایمال می‌شود. من مواردی را بیان می کنم که خودم شاهد آن بوده و بدون مبالغه به شما می‌گویم. ایران مرزها را باز گذاشته تا مهاجران افغان‌ها روانه ترکیه شوند. گاهی افغان‌ها توسط پلیس ایران مورد آزار و اذیت قرار می گیرند. آنها را مجبور می‌کنند راهی ترکیه شوند. ایران با توجه به سیاست‌های خود گهگاه مرزهای خود با ترکیه را باز می کند.»
محمد ناصر 33 ساله اهل شهرستان پشتون کوت ولایت فاریاب افغانستان هم از ایران به ترکیه مهاجرت کرده است. او ادامه می دهد:«یکی از دلایل افزایش مهاجرت افغان ها از ایران به ترکیه، تحریم‌های اقتصادی این کشور است. ارزش پول ایران به‌شدت افت کرده و نرخ بیکاری بالا رفته است. مزدی که از کارفرما می گرفتیم کفاف زندگی روزمره ما را نمی‌داد. روزانه 300 تا 400 افغان با عبور از مرز ایران به ترکیه می‌آیند. اگر مامورین ایرانی مرز را محکم ببندند، هیچ کس نمی‌تواند غیرقانونی رد شود. دولت ایران به مردمش فشار آورده تا افغان ها را استخدام نکنند. زمانی که مهاجر گرسنه باشد به ناچار راه فرار را انتخاب می‌کند.»
بلال 28 ساله از اهالی پکتیای افغانستان هم از کسانی است که بصورت غیرقانونی به وان رفته است او هم فشار ایران بر مهاجران افغان خیلی زیاد است. آنها به جای بازگشت به زادگاه شان بخصوص اگر اهل مناطق تحت کنترل طالبان باشند، ناچارند راهی ترکیه شوند. ایران مرز خود با افغانستان را بسته است. خیلی دشوار است که یک افغان به‌صورت غیرقانونی وارد ایران شود اما این کشور مرزهای خود با ترکیه را باز گذاشته است. هدف آنها این است که از ورود آنها جلوگیری و بر افغانهای مقیم ایران به نحوی فشار بیشتری وارد شود تا به سمت ترکیه فرار کنند یا به کشورشان بازگردند.
آیا افغان ها از ایران می روند؟
در روزهای اخیر اخباری در مورد افغانستانی‌های حاضر در ایران منتشر شد که در اغلب آنها عنوان شده بود شرایط اقتصادی دیگر اجازه ماندن اتباع این کشور در ایران را نمی‌دهد به بیان خودمانی کار در ایران دیگر برایشان نمی‌صرفد.
کاهش ارزش پول ملی ایران و بالا رفتن هزینه‌های زندگی برای یک مهاجر افغان در برابر درآمدی که کسب می‌کند یکی از دلایل این موضوع عنوان شده بود؛ حال سوال اینجاست که آیا واقعاً افغان‌ها به این دلایل در حال ترک ایران هستند؟
البته این موضوع هفت سال پیش هم مطرح شد؛ زمانی که هدفمندی یارانه‌ها آغاز گردید؛ با اجرای طرح هدفمندی بسیاری از امتیازات معیشتی در ایران حذف شد و جای خود را به 45 هزار و 500 تومانی داد که قرار بود جای همه آن امتیازات را بگیرد و قاعدتاً یک مهاجر از آن بی‌نصیب بود.
پیش از هدفمندی حتی پودر لباسشویی هم با سوبسید در بازار توزیع می‌شد اما حذف یارانه دیگر این امتیازات را نداشت؛ در چنین وضعیتی هزینه‌های زندگی در ایران افزایش چشمگیری داشت و مباحثی مشابه مباحث کنونی مطرح شد اما آیا واقعاً افغان‌ها ایران را ترک کردند؟ در این میان استان البرز به عنوان یکی از استان‌های مورد پسند مهاجرین خارجی به خصوص افغان‌ها می‌تواند نمونه خوبی برای پاسخ به این سوال باشد.
قاسم جهانبخش مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی البرز در این باره گفت: «اینکه گفته می‌شود افغانستانی‌های حاضر در ایران به علت هزینه‌های زندگی مشغول ترک کشور هستند بیشتر حالت گفتنی دارد تا واقعیت. مراجع مختلفی می‌توانند در این مورد نظر بدهند اما تا جایی که به امور اتباع مربوط است ما تاکنون چنین موردی را نداشته‌ایم که به ما مراجعه و اعلام کند که قصد ترک ایران را دارد. اگر مهاجرین افغانستانی در حال ترک ایران باشند باید در آمار نیز مشخص شود اما تاکنون آمار و ارقام ما چنین چیزی را نشان نداده است.»
تحصیلات در مدارس مهاجرین افغان
مدیرکل امور اتباع و مهاجران خارجی وزارت کشور گفته است:«با فرمان رهبر معظم انقلاب در سالهای 2015 و 2016 افزون بر 80 هزار تن از دانش آموزان و فرزندان اتباع خارجی غیرمجاز در ایران زیر پوشش آموزش قرار گرفتند.احمد محمدی فر می گوید امروز همه فرزندان پناهندگان و مهاجران اعم از مجاز و غیرمجاز از امکان تحصیل رایگان در کشور بهره مند شده‌اند:«پیش از آن هم 330 هزار دانش آموز مهاجر و پناهنده مجاز در مدارس ایرانی در کنار دانش آموزان کشور مشغول به تحصیل بوده‌اند.»
محمدی‌فر با اشاره به اینکه در 2 سالی که فرزندان اتباع خارجی غیرمجاز را در مدارس پذیرش کرده و به ازای هر 30 دانش آموز یک کلاس دایر کرده ایم، در مجموع 2600 کلاس درس به ظرفیت آموزشی ما افزوده شده است، ادامه داد:« افزوده شدن این گروه از اتباع غیرمجاز به ظرفیت آموزشی کشور معادل 250 مدرسه است که در سال 2016 با کمک سازمان ملل 30 مدرسه ساخته و به ظرفیت آموزشی ما افزوده شد در حالی که برای این ظرفیت 220 مدرسه دیگر نیاز است.»
مدیرکل امور اتباع و مهاجران خارجی وزارت کشور با بیان اینکه این جمعیت که عمده آنها افراد آسیب‌پذیر هستند، نیازهای جدی از جمله تامین معیشت دارند، گفت: «چهار درصد از جمعیت ایران را مهاجران تشکیل می دهند. بر اساس آمار سازمان ملل، جمهوری اسلامی ایران چهارمین کشور مهاجرپذیر دنیاست و در واقع 11 درصد جمعیت افغان ها در ایران حضور دارند که معادل سه میلیون مهاجر قانونی و غیرقانونی است. ایران در خدمات دهی به این جمعیت، با همکاری کمیساریای ملل متحد در امور پناهندگان سه اولویت را در دستور کار خود قرار داده که بهداشت و سلامت آنان از آن جمله است چنانکه تمامی این جمعیت از خدمات بهداشتی چون واکسیناسیون و حمایت از مادران باردار برخوردارند.
محمدی‌فر با اشاره به اینکه 114 هزار نفر نیز با کمک کارگزاری سازمان ملل متحد زیر پوشش بیمه های رایگان سلامت قرار گرفته‌اند، خاطرنشان کرد:«برای سایر پناهندگان هم امکان بهره مندی از بیمه سلامت، تا سقف بیش از 800 هزار نفر با فرانشیز دولتی فراهم شده است.»
همچنین موضوع رفت و برگشت افغانهای دارای مدرک مقیم ایران به کشور بدون ابطال کارت آمایش آنان، پیش از این توسط وزیر امور مهاجرین در دیدارهایش با سفیر ایران و نشست های سه جانبه کمیشنری عالی سازمان ملل، و در مذاکرات کمیته مهاجرت همکاری های ایران و افغانستان توسط دکتر عالمه معین امور پناهندگان وزارت امور مهاجرین مطرح گردید و راه حل ان در نظر گرفته شد. گفتنی است که بر اساس این تصمیم دولت ایران، اتباع افغانستان می تواند با گرفتن سند مسافرتی به افغانستان سفر نمایند و بعد از برگشت شان از افغانستان کارت های آمایش خود را دریافت و دوباره از امتیازات آن در ایران استفاده می کنند.